Wyobraź sobie, że pewnego poranka zaparzasz ulubioną, świeżo mieloną kawę rzemieślniczą, przykładasz kubek do ust i zamiast głębokiego, orzechowo-czekoladowego aromatu uderza Cię odrażający zapach spalenizny, chemikaliów lub ścieków. Albo gorszy scenariusz: bierzesz głęboki wdech nad świeżo upieczonym chlebem, skórką pomarańczy czy leśnym powietrzem po deszczu i napotykasz kompletną, martwą ciszę sensoryczną.
Większość ludzi traktuje zmysł węchu jako drugorzędny luksus. Mówimy sobie: „Byle widzieć i słyszeć, bez węchu da się żyć”. W kręgach optymalizacji zdrowia i biohackingu skupiamy się na monitorowaniu HRV, śnie głębokim, wrażliwości insulinowej czy stężeniu mleczanu. Tymczasem węch to nasz najstarszy ewolucyjnie zmysł, który jako jedyny omija wzgórze i trafia bezpośrednio do pierwotnych struktur układu limbicznego: ciała migdałowatego (emocje) oraz hipokampa (pamięć i neurogeneza).
Kiedy węch gaśnie lub ulega wypaczeniu, w mózgu dochodzi do kaskady zmian strukturalnych. Przewlekłe zaburzenia węchu korelują ze spadkiem apetytu, depresją, anhedonią, a w dłuższej perspektywie – z przyspieszonym spadkiem funkcji poznawczych.
We wrześniu 2026 roku światło dzienne ujrzały wyniki przełomowego projektu badawczego COVORTS (COVid cohORT on Smell loss), zrealizowanego przez neuronaukowców z holenderskiego Wageningen University & Research we współpracy z Hospital Gelderse Vallei oraz University Medical Center Utrecht.
Za pomocą zaawansowanego rezonansu magnetycznego 3T (fMRI, morfometrii wokselowej VBM i mikrometrycznej segmentacji opuszki węchowej) naukowcy zajrzeli w głąb mózgów osób zmagających się z utratą węchu (anosmią/hiposmią) lub wypaczeniem zapachów (parosmią) trwającymi średnio 472 dni – a w skrajnych przypadkach ponad 4 lata po zakażeniu SARS-CoV-2.
Wyniki przynoszą zarówno twarde dowody na fizyczną atrofię struktur mózgowych, jak i niezwykle optymistyczną wiadomość dla biohakerów: nasze obwody zapachowe w korze mózgowej wciąż żyją, czekając na odpowiedni impuls do regeneracji.
Ukryta Pandemia: Aż 40% Osób Nie Wie, że Ma Uszkodzony Węch
Zanim przejdziemy do anatomii mózgu, zatrzymajmy się przy jednym z najbardziej szokujących odkryć zespołu z Wageningen.
Gdy rekrutowano grupę kontrolną – ludzi, którzy deklarowali, że przeszli pandemię bez szwanku i cieszą się w pełni sprawnym, zdrowym węchem – poddano ich rygorystycznemu, obiektywnemu testowi laboratoryjnemu Sniffin’ Sticks (polegającemu na precyzyjnym badaniu progu wyczuwalności, dyskryminacji i identyfikacji aromatów w skali TDI 1–48 punktów).
Rezultat? Niemal 40% potencjalnych „zdrowych” ochotników nie zdało testu normosmii!
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| ZASKAKUJĄCY WYNIK SKRININGU ZDROWYCH OCHOTNIKÓW |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 100% badanych zgłaszało: "Czuję zapachy zupełnie normalnie, nie mam żadnych problemów" |
| |
| [ OK: 60% normosmia laboratoryjna ] [ !!! 40% NIEŚWIADOMA HIPOSMIA POST-COVID !!! ] |
| |
| Wniosek: Subkliniczny deficyt węchowy dotyczy milionów ludzi, wpływając na nastrój i neuroplastykę |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
Żyjemy w społeczeństwie, w którym miliony osób funkcjonują z „przygaszonym” zmysłem powonienia, nawet o tym nie wiedząc. Mózg z biegiem miesięcy kompensuje ubytki sensoryczne, obniżając naszą percepcję intensywności bodźców. Jednak uboższy dopływ sygnałów z nosa do kory mózgowej wywołuje powolne, ciche zmiany zanikowe na zasadzie neurobiologicznej reguły: „Use it or lose it” (używaj albo trać).
Dwa Oblicza Utraty Węchu: Hiposmia kontra Piekło Parosmii
Badacze z Wageningen precyzyjnie podzielili pacjentów z przewlekłymi zaburzeniami powonienia na dwie podgrupy kliniczne:
- Zaburzenia ilościowe (Quantitative OD, n=21): Osoby z anosmią (całkowitą utratą węchu) lub głęboką hiposmią (średni wynik w teście Sniffin’ Sticks zaledwie 20,1 pkt, podczas gdy norma to powyżej 30,75 pkt). Świat tych ludzi stał się całkowicie jałowy zapachowo.
- Zaburzenia jakościowe / Parosmia (Qualitative OD, n=27): Osoby, u których percepcja uległa zniekształceniu. Świeża kawa pachnie spalinami, pieczone mięso przypomina gnijące truchło, a pasta do zębów wywołuje odruch wymiotny. Co ciekawe, w testach laboratoryjnych pacjenci ci wypadali zauważalnie lepiej niż grupa z utratą ilościową (średni wynik 24,6 pkt).
[!NOTE] Dlaczego dochodzi do parosmii? Wbrew pozorom parosmia jest często biologicznym dowodem na… próbę regeneracji. Gdy komórki węchowe w nabłonku nosa obumierają, ich komórki macierzyste zaczynają wytwarzać nowe aksony. Jeśli jednak odrastające wypustki nerwowe łączą się z kłębuszkami w opuszce węchowej w sposób chaotyczny i niekompletny (ang. aberrant reinnervation), dochodzi do skrzyżowania sygnałów. Zamiast harmonijnego profilu molekularnego kawy, mózg otrzymuje fragmentaryczny, zniekształcony kod, który interpretuje jako sygnał zagrożenia – zapach zgnilizny czy dymu.
Co Pokazał Rezonans Magnetyczny 3T? Anatomia Zniszczeń
Projekt COVORTS przyniósł unikalne dane dotyczące trzech poziomów układu nerwowego: objętości opuszki węchowej (OBV), gęstości istoty szarej (VBM) oraz czynnościowej aktywacji kory w odpowiedzi na zapachy (fMRI).
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| NEUROANATOMIA W LICZBACH (BADANIE COVORTS) |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| PARAMETR NEUROBIOLOGICZNY | KONTROLA (NORMOSMIA| PACJENCI Z OD | ZNACZENIE STATYSTYCZNE |
| | n = 49 | n = 48 | I KLINICZNE |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Wynik Sniffin' Sticks (TDI) | 34,7 ± 2,7 pkt | 22,6 ± 6,8 pkt | p < 0,001 (zapaść węchu) |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Całkowita objętość opuszki | 95,3 ± 25,1 mm³ | 84,4 ± 20,2 mm³ | p = 0,026 (spadek o 11,5%)|
| węchowej (Total OBV) | | | Atrofia zrębu przekaźnika |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Lewa opuszka węchowa | 48,5 ± 13,7 mm³ | 43,4 ± 12,7 mm³ | Istotny ubytek objętości |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Prawa opuszka węchowa | 46,8 ± 13,0 mm³ | 41,0 ± 9,4 mm³ | Istotny ubytek objętości |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Całkowita objętość istoty | 686 ± 81 ml | 645 ± 67 ml | p < 0,001 po korekcie |
| szarej w mózgu (Total GMV) | | | na wiek i płeć |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
| Czynnościowa aktywacja kory | Wyraźna odpowiedź | BRAK ISTOTNYCH | Układ korowy zachowuje |
| w badaniu fMRI (BOLD) | w układzie węchowym| RÓŻNIC Z KONTROLĄ | gotowość do odbioru! |
+------------------------------+--------------------+--------------------+---------------------------+
1. Zmniejszenie Opuszki Węchowej (OBV) – Fizyczny Ubytek Przekaźnika
Opuszka węchowa (bulbus olfactorius) to pierwsza stacja przekaźnikowa w czaszce, leżąca tuż nad blaszką sitową kości sitowej, do której dochodzą nici węchowe z nosa.
Badanie wykazało, że u pacjentów z przewlekłym COVID-19 opuszka węchowa ulega istotnemu statystycznie zmniejszeniu – średnio o 11,5% (84,4 mm³ w porównaniu do 95,3 mm³ u osób zdrowych). Co najbardziej poruszające: u dwóch pacjentów opuszka węchowa w obrazie rezonansu całkowicie zanikła!
Skąd bierze się ta atrofia?
- Hipoteza obwodowa (brak bodźcowania): SARS-CoV-2 infekuje komórki podporowe (sustentacular cells) nabłonka węchowego, które eksprymują receptory ACE2 i TMPRSS2. Wskutek przewlekłego stanu zapalnego neurony węchowe nie mogą prawidłowo funkcjonować ani się odradzać. Brak dopływu impulsów elektrycznych do opuszki powoduje jej fizyczny zanik – dokładnie tak, jak mięsień w gipsie traci masę.
- Hipoteza uszkodzenia bezpośredniego: Przenikanie cytokin zapalnych przez blaszkę sitową do samej opuszki wywołuje mikrozapalenie gleju i degenerację synaptyczną.
2. Spadek Gęstości Istoty Szarej (GMD) w 8 Kluczowych Ośrodkach
Analiza morfometrii wokselowej (VBM) ujawniła, że utrata węchu nie kończy się na nosie i opuszce. U osób z ilościową utratą węchu zaobserwowano wyraźny spadek gęstości istoty szarej w aż ośmiu klastrach anatomicznych mózgu:
- Przedni zakręt obręczy (ACC, pregenual): kluczowy ośrodek integracji emocjonalnej, samokontroli i motywacji (spadek o najwyższej istotności statystycznej, Z = 5,22).
- Kora oczodołowo-czołowa (OFC, przyśrodkowa i przednia): centralny hub przetwarzania nagrody, smaku i hedonistycznej wartości jedzenia.
- Zakręt prosty (gyrus rectus): obszar ściśle powiązany z nastrojem i pamięcią operacyjną.
- Jądro półleżące (nucleus accumbens): serce układu nagrody i dopaminy – jego atrofia bezpośrednio tłumaczy utratę radości z jedzenia i życia (anhedonię).
- Kora węchowa pierwotna (olfactory cortex): obszar bezpośredniego odbioru sygnałów z opuszki.
- Przyśrodkowy zakręt czołowy górny (SFG medial).
- Grzbietowo-boczny zakręt czołowy górny (SFG dorsolateral).
- Jądro ogoniaste (caudate nucleus): struktura odpowiedzialna za automatyzmy i integrację sensomotoryczną.
Co więcej, badacze wykazali bezpośrednią korelację dodatnią: im wyższy wynik w teście węchowym Sniffin’ Sticks, tym wyższa gęstość istoty szarej w lewej korze węchowej i jądrze półleżącym. Oznacza to, że kondycja węchu bezpośrednio odzwierciedla stan metaboliczny i strukturalny mózgowych ośrodków nagrody!
Fenomen fMRI: Dlaczego Mózg Wciąż Pamięta Zapachy?
Najbardziej fascynujące i budujące odkrycie pracy zespołu prof. Sanne Boesveldt dotyczy czynnościowego rezonansu magnetycznego (fMRI).
Uczestnikom badania podawano w skanerze cztery zróżnicowane bodźce zapachowe:
- Alkohol fenyloetylowy (czysty aromat różany – stymulacja wyłącznie nerwu węchowego I),
- Eukaliptol (aromat eukaliptusa – stymulujący nerw węchowy oraz nerw trójdzielny V),
- 1-okten-3-ol (zapach ziemisto-grzybowy),
- 2-fenyloetanotiol (ostry zapach spalenizny i skunksa),
- Oraz czyste powietrze (próby ślepe – kontrolne).
Wynik okazał się zaskakujący: podczas ekspozycji na zapachy mózgi pacjentów z przewlekłą utratą węchu aktywowały się niemal identycznie jak mózgi osób całkowicie zdrowych!
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| PARADOKS BIOHAKERSKI fMRI |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| WEJŚCIE OBWODOWE: CENTRALA KOROWA: |
| [ Uszkodzony nabłonek węchowy ] [ Ośrodki korowe i limbiczne ] |
| ↓ ↑ |
| [ Zmniejszona opuszka węchowa -11.5% ] [ PRAWIDŁOWA ODPOWIEDŹ fMRI (BOLD) ] |
| |
| Diagnoza: Mózg nie uległ trwałemu zniszczeniu centralnemu. „Procesor” jest w pełni sprawny, |
| lecz „antena odbiorcza” w nosie dostarcza zbyt słaby sygnał. Mamy potężne okno terapeutyczne! |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
Skaner wykazał silną aktywację kory wyspy, kory oczodołowo-czołowej, hipokampa, ciała migdałowatego i jądra ogoniastego. Oznacza to fundamentalną rzecz: centralne sieci neuronowe odpowiedzialne za dekodowanie zapachów nie obumarły. Są w stanie „uśpienia”, wykazując gotowość do pracy w momencie, gdy zdołamy odbudować nabłonek sensoryczny i zwiększyć dopływ impulsów z nosa.
Protokół Biohackingu Węchu: Jak Odbudować Opuszkę i Istotę Szarą
Zrozumienie mechanizmów odkrytych w badaniu COVORTS pozwala sformułować precyzyjny, wielopoziomowy protokół biohackingu. Nasz cel: wygaszenie przewlekłego mikrozapalenia w nabłonku nosa, stymulacja neurogenezy w opuszce węchowej oraz aktywacja neuroplastyczności kory mózgowej.
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 5 FILARÓW REGENERACJI WĘCHU I NEUROPLASTYCZNOŚCI |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. CELOWANY TRENING WĘCHOWY | Neuroplastyczna rozbudowa opuszki (protokół prof. Hummla) |
| 2. WYCISZANIE MIKROZAPALENIA | PEA, luteolina, kwasy Omega-3 DHA/EPA, kurkumina mikronizowana |
| 3. REGENERACJA NABŁONKA | Witamina A, cynk, n-acetylocysteina (NAC) |
| 4. DOŁADOWANIE BDNF I SVZ | Trening aerobowy Zone 2, interwały HIIT, post, zimno |
| 5. UWAŻNOŚĆ ZMYSŁOWA | „Scent Mindfulness” i regularny domowy auto-audyt zapachowy |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
1. Złoty Standard: Progresywny Trening Węchowy (Olfactory Training)
Trening węchowy opracowany przez zespół prof. Thomasa Hummela z Politechniki w Dreźnie (który notabene osobiście szkolił autorów omawianej publikacji w segmentacji opuszek!) to najlepiej udokumentowana niefarmakologiczna metoda stymulacji układu węchowego. Badania z użyciem neuroobrazowania dowiodły, że regularny trening węchowy fizycznie zwiększa objętość opuszki węchowej i zagęszcza istotę szarą!
- Zestaw bazowy (4 zapachy prymarne):
- Róża / Kwiatowy: olejek z geranium lub czystej róży damasceńskiej (alkohol fenyloetylowy),
- Cytryna / Owocowy: naturalny olejek cytrynowy tłoczony na zimno (limonen),
- Eukaliptus / Żywiczny: olejek eukaliptusowy (cyneol),
- Goździk / Korzenny: olejek goździkowy (eugenol).
- Protokół wykonania:
- Trenuj 2 razy dziennie (rano na czczo i wieczorem przed snem) przez minimum 12–24 tygodni.
- Zbliż buteleczkę z olejkiem na odległość 2–3 cm pod nos i wykonuj krótkie, łagodne wdechy przez 20 sekund na każdy zapach (tzw. technika węszenia królika – płytkie, częste zaciągania lepiej rozprowadzają cząsteczki po stropie jamy nosowej).
- Pomiędzy zapachami zrób 10 sekund przerwy na neutralne powietrze.
- Klucz mentalny (Top-Down neuroplasticity): Podczas wdychania nie bądź bierny. Skup całą uwagę na próbie przypomnienia sobie, jak dany zapach pachniał w przeszłości (wizualizuj świeżą cytrynę, krzew róży, las eukaliptusowy). Wykorzystujesz w ten sposób zachowane obwody korowe wykazane w fMRI do „przyciągania” odrastających włókien nerwowych.
[!TIP] Progresja biohackerska po 12 tygodniach: Zmień zestaw zapachów na kolejną czwórkę: mentol/mięta pieprzowa, tymianek/oregano, lawenda, bergamotka/grejpfrut. Zmiana bodźców wymusza rekrutację nowych subpopulacji receptorów węchowych.
2. Wyciszanie Neurozapalenia Nabłonka Węchowego
Przewlekły brak powonienia po infekcji to w dużej mierze wynik uwięzienia tkanek nosa w pętli zapalnej z udziałem limfocytów T i komórek tucznych (mastocytów).
- Palmitoiloetanoloamid (PEA) + Luteolina: PEA to naturalny lipidowy mediator przeciwzapalny produkowany przez organizm w odpowiedzi na stres komórkowy. W połączeniu z flawonoidem luteoliną wykazuje udowodnione działanie wygaszające aktywację komórek tucznych w błonie śluzowej nosa i komórek mikrogleju w opuszce węchowej (dawkowanie: 400–600 mg PEA mikronizowanego + 40–50 mg luteoliny 2 razy dziennie).
- Wysokoskoncentrowane kwasy tłuszczowe Omega-3 (przewaga kwasu DHA): Kwas dokozaheksaenowy (DHA) stanowi fundamentalny budulec błon komórkowych neuronów i prekursor rezolwin (SPM) – cząsteczek gaszących zapalenie. Rekomendowana dawka: 2–3 g kwasów EPA/DHA dziennie wraz z tłustym posiłkiem.
- Kwas alfa-liponowy (ALA): Silny przeciwutleniacz mitochondrialny zdolny do przenikania bariery krew-mózg, stymulujący regenerację nerwów obwodowych (300–600 mg dziennie na czczo).
3. Wsparcie Regeneracji Nabłonka Zmysłowego
- Retinoidy (Witamina A): Kwas retinowy jest kluczowym morfogenem stymulującym komórki podstawne (basal cells) nabłonka nosa do różnicowania się w dojrzałe neurony węchowe. Stosowanie kropli donosowych z witaminą A (recepturowych lub w formie roztworu olejowego) pod nadzorem laryngologa to jedna z niewielu interwencji wspierających odrost nabłonka.
- Cynk (pikolinian lub diglicynian, 15–30 mg dziennie): Kation cynku jest niezbędnym kofaktorem anhydrazy węglanowej VI (gustyny) oraz polimeraz RNA biorących udział w ciągłej odnowie receptorów węchowych.
4. Zwiększanie BDNF i Aktywacja Neurogenezy w Strefie Podkomorowej (SVZ)
Opuszka węchowa jest unikalną strukturą anatomiczną ssaków: to jedno z zaledwie dwóch miejsc w dorosłym mózgu (obok zakrętu zębatego hipokampa), do którego nieustannie docierają nowe neurony. Prekursory interneuronów wędrują do opuszki z tzw. strefy podkomorowej komór bocznych (SVZ) szlakiem migracji rostralnej (RMS).
Jak możemy przyspieszyć tę migrację w codziennym życiu?
- Trening aerobowy w Strefie 2 (Zone 2 Cardio): 45–60 minut ciągłego wysiłku tlenowego o niskiej intensywności (gdzie jesteś w stanie swobodnie mówić pełnymi zdaniami) 3–4 razy w tygodniu. Ruch tlenowy wyzwala wyrzut neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF) oraz VEGF, które bezpośrednio promują neurogenezę w SVZ i wspierają objętość istoty szarej.
- Trening interwałowy wysokiej intensywności (HIIT): Krótkie zrywy (np. sprinty 4x30 sekund) indukują wyrzut mleczanu, który dla neuronów jest nie tylko paliwem, ale i cząsteczką sygnałową stymulującą plastyczność synaptyczną.
- Post przerywany (Intermittent Fasting 16/8): Przejściowy stan łagodnej ketozy indukuje autofagię i hamuje szlaki zapalne NLRP3 inflamasomu, ułatwiając regenerację zrębu nerwowego.
5. „Scent Mindfulness” – Uważność Węchowa w Życiu Codziennym
Nie ograniczaj węchu do porannego treningu z olejkami. Uczyń ze stymulacji sensorycznej stały element dnia:
- Zanim weźmiesz pierwszy kęs posiłku, pochyl się nad talerzem, zamknij oczy i przez 5 sekund świadomie analizuj zapach ziół, czosnku, oliwy czy pieczywa.
- Na spacerze w parku lub lesie zatrzymaj się przy iglakach, rozetrzyj igłę sosny w palcach i powąchaj żywicę.
- Domowy audyt węchu raz w miesiącu: Poproś bliską osobę o przygotowanie „ślepego testu” z 5 przypraw kuchennych (np. cynamon, kawa, oregano, wanilia, ocet). Spróbuj rozpoznać je z zamkniętymi oczami. Jeśli zauważysz trudności z identyfikacją lub obniżoną wyrazistość, wiesz, że Twoje obwody potrzebują natychmiastowego wsparcia.
5 Kluczowych Wniosków (Key Insights)
- Atrofia opuszki węchowej to obiektywny fakt: Badanie COVORTS wykazało, że u pacjentów z przewlekłymi zaburzeniami powonienia po COVID-19 objętość opuszki węchowej (OBV) jest statystycznie mniejsza o 11,5% (84,4 mm³ vs 95,3 mm³ u osób zdrowych), a u części chorych dochodzi do jej niemal całkowitego zaniku w obrazie rezonansu.
- Utrata węchu niszczy istotę szarą w ośrodkach emocji i nagrody: Ilościowy spadek węchu (hiposmia/anosmia) pociąga za sobą spadek gęstości istoty szarej w 8 kluczowych obszarach mózgu, m.in. w przednim zakręcie obręczy (ACC), korze oczodołowo-czołowej (OFC) oraz jądrze półleżącym (nucleus accumbens), co wyjaśnia częste występowanie depresji i anhedonii u chorych.
- Kora mózgowa pozostaje funkcjonalna (Nadzieja fMRI): Mimo ubytków strukturalnych w opuszce, funkcjonalny rezonans magnetyczny fMRI wykazał, że podczas wąchania mózgi pacjentów aktywują pierwotne i wtórne ośrodki węchowe niemal identycznie jak u osób zdrowych. Centralne obwody nie zostały zniszczone – czekają na ponowne pobudzenie sygnałami z obwodu.
- Ukryta epidemia w społeczeństwie: Aż 40% zdrowych ochotników, którzy byli przekonani o nienagannym stanie swojego węchu, nie zdało obiektywnego testu Sniffin’ Sticks. Miliony ludzi mogą żyć z nierozpoznanym, subklinicznym upośledzeniem węchu po przejściu infekcji.
- Węch można i należy trenować: Dzięki unikalnej neuroplastyczności opuszki węchowej oraz stałej migracji nowych neuronów ze strefy podkomorowej (SVZ), regularny trening węchowy (protokół 4 zapachów prof. Hummla), wsparty redukcją stanu zapalnego (PEA, kwasy Omega-3, witamina A) oraz aktywnością fizyczną podnoszącą BDNF (Zone 2/HIIT), stanowi skuteczny protokół odbudowy sprawności sensorycznej i ochrony mózgu przed przedwczesnym starzeniem.
Źródło: „Neural characterisation of persistent quantitative and qualitative COVID-19-related olfactory dysfunction: The COVORTS study”. Birgit van Dijk, Elbrich M. Postma, Louise M. Leenders, Puck Smits, Digna M.A. Kamalski, Paul A.M. Smeets, Sanne Boesveldt. Division of Human Nutrition and Health, Wageningen University & Research, Wageningen, The Netherlands; ENT Department, Hospital Gelderse Vallei, Ede, The Netherlands; Department of Otorhinolaryngology Head and Neck Surgery, University Medical Center Utrecht, Utrecht, The Netherlands. https://doi.org/10.64898/2026.09.07.26362431